Tevoorschijn komen. Sinds ik een paar maanden geleden dat prachtige boekje van Toon Tellegen, waaruit bovenstaande passage komt, weer eens las blijven die woorden steeds in me terugkomen. Ik moet tevoorschijn komen. Is dat niet precies waar stembevrijding over gaat?

Voor mijzelf is tevoorschijn komen nog altijd een heel leerproces. Ik denk wel eens dat ik stembevrijding dan ook vooral voor mezelf heb uitgevonden. Of nou ja, uitgevonden, ik heb het woord ooit bedacht, maar natuurlijk niet het verlangen dat dat woord tracht te beschrijven. Het verlangen dat in ieder mens zit om gekend te worden, om zichzelf naar buiten te kunnen brengen in waarachtigheid en om daarin gezien en gehoord te worden, contact te voelen. Ik ervaar dat als een eindeloos leerproces, waarin steeds weer iets bevrijd wordt, dat betekent: iets wat eerst vastzit kan gaan stromen. Dat moment van bevrijding is altijd weer verrassend en vervullend in z’n waarachtigheid.

Schijn ik wel goed genoeg?
Zoals Toon Tellegen de zon de vraag schijn ik wel goed genoeg? in de mond legt is het ineens een vertederend zinnetje geworden. Maar die vraag gaat ook over jou en mij, lees die hele passage hierboven nog maar eens alsof hij niet over de zon maar over jou gaat. Herken je iets? Ik ken die vraag zelf maar al te goed, van jongs af aan is mijn handelen door die vraag gestuurd. O, wat heb ik goed m’n best gedaan. Op school, in de kerk, bij de meisjes, waar eigenlijk niet? En wat heeft het jaren gekost om er langzaam maar zeker achter te komen dat het daar toch niet om ging. Dat er onder die laag waaraan ik mijn identiteit ontleende een andere laag schuilging, of eigenlijk: een heleboel andere lagen, ik ontdek er nog steeds nieuwe. Dat is bevrijdend – en soms ook pijnlijk of schaamtevol, omdat de eerdere onwaarachtigheid dan aan het licht komt. Maar ik kom tevoorschijn, ik word steeds iets transparanter, voor mezelf en voor m’n omgeving. En terwijl daardoor m’n identiteit brozer wordt groeit paradoxaal genoeg m’n autonomie. Maar er is nog een paradox: terwijl m’n autonomie groeit ga ik meer open, hoef ik minder te beschermen, kan ik meer delen.

Nu even een mega-stap. Want ik ben niet de enige, gelukkig. Ik denk dat dit transformatieproces zich in de hele mensheid aan het afspelen is en dat we daar hoop aan kunnen ontlenen. We kijken aan tegen problemen die onmogelijk groot zijn voor ieder van ons, met de klimaatcrisis als een van de meest bedreigende. Daar kun je heel ontmoedigd van raken. Het zijn problemen die roepen om heel veel en ook heel praktische oplossingen. Maar tegelijk moet er iets anders gebeuren: we moeten op allerlei fronten leren inleveren en dat gaat pijn doen. Ik denk dat we dat alleen zullen kunnen als we groeien in bewustzijn. En precies dat is ook gaande – al is dat niet het eerste wat je ziet als je naar het journaal kijkt en de kranten leest. Die bewustwording gaat over de kostbaarheid van ieder mens en van al het leven op aarde. Dat kan alleen maar beginnen bij onszelf, wat egoïstisch klinkt, maar het niet is. Want iedere keer als je je eigen kostbaarheid kunt omarmen en ermee naar buiten durft te komen ontstaat er meteen ook de ruimte om de ander in z’n goedheid en schoonheid te kunnen zien. Dit gaat wezenlijk om het op waarde schatten van wat er in ons leeft, en wel van álles wat er in ons leeft. Alles wat je in jezelf ervaart en wat anderen in zichzelf ervaren verwelkomen, zonder selectief te hoeven zijn.

Vertel me erover
Dit proces is een traag proces. Tevoorschijn komen leer je niet uit een goed leerboek, je leert het door het te doen, het is ervaringsleren. Je zet een stapje, en nog een stapje, het lijkt soms niet op te schieten, maar als je af en toe omkijkt zie je toch vooruitgang. En dan ineens zet je een grote stap, waarmee je jezelf verbaast. Intussen kijk je om je heen en zie je dat je niet alleen bent, ook anderen zetten stappen. Je opent je, je wordt ontvankelijker, je verzacht je ogen en je oren, je gaat beter kijken en luisteren. Of zoals de schrijfster en journaliste Caitlin Moran onlangs in een interview beschreef: ‘Het belangrijkste dat ik geleerd heb, is om niet bang te zijn voor verdriet. Vroeger zei ik: 'Kom op, het komt wel goed.' Nu zeg ik tegen mensen die verdrietig zijn: 'Je bent verdrietig, dat spijt me zo, vertel me erover.'

Je kunt behoorlijk ontmoedigd raken van de enorme problematiek waar de mensheid voor staat. Maar raap je moed bij elkaar en kom tevoorschijn. Misschien niet met een grotere auto, nieuwe schoenen of een stellige opinie – al kan dat een fase zijn die je onvermijdelijk eerst door moet. Kom tevoorschijn in waarachtigheid. Kom tevoorschijn met je eigen lied, zoals het in jou leeft. Ja, zingen kan daarin wonderen voor je doen, het kan een prachtige oefening zijn in het loslaten van je schijn-identiteiten, het vergroten van je eigen autonomie en het je echt openen voor anderen.

Schijn ik eigenlijk wel goed?
Zing ik eigenlijk wel goed?
Tevoorschijn komen, ik moet tevoorschijn komen, dat is waar ook.

Je bent van harte welkom,

Jan Kortie

PS1 Verlang je ernaar om weer met z'n allen te zingen? We zijn er nog steeds voorzichtig in. Maar volgende week zetten we weer een stap: Anna presenteert dan haar nieuwe EP, in een meezingconcert. Er is een beperkt aantal kaarten voor deze feestelijke avond in de ruime kerkzaal van Vrijburg, hieronder meer info.

PS2 Ook heten wij een nieuwe stembevrijder (terug) in ons midden: Erica Nap! Lees hieronder meer.

Meestal staat er boven deze column een citaat van een filosoof, een musicus, een schrijver. Maar ja, het EK voetbal houdt (een deel van) ons land in z’n greep, dus laat ik daar nou eens gewoon in meegaan. Want hoe vaak kan ik nou een voetballer citeren? Over musiceren! En dan ook nog iemand met zo’n toepasselijke achternaam!

Stefan de Vrij is wel wat spanning gewend. Ga maar na: voetballen in volle stadions in Italië, de belangen zijn groot, één fout kan grote consequenties hebben. De Vrij speelt ook piano, niet onverdienstelijk zelfs, is een groot fan van Ludovico Einaudi en belandde, toen hij een van diens concerten bezocht, tot zijn verrassing met hem op het podium, aan de vleugel. En vond dat dus veel spannender. Intrigerend, nietwaar? Een zaaltje, geen grote belangen, en foute noten zou niemand hem kwalijk nemen. En toch: veel spannender.

Spanning heeft twee kanten
Als we iets spannend vinden is dat altijd een teken dat het er echt toe doet. Spanning zegt in wezen: dit is belangrijk voor mij. Er zit een angst-kant in (‘als ik maar niet…’) maar ook altijd een kant van opwinding, van verlangen (‘wow, stel je toch voor dat …’). Het onderscheid dat soms gemaakt wordt tussen gezonde en ongezonde spanning is eigenlijk kunstmatig. Zenuwen die we voelen zijn de natuurlijke en dus gezonde reactie op een situatie die veel voor ons betekent en die we niet helemaal in de hand hebben. Wel is het natuurlijk ongezond als die spanning zich niet na enige tijd kan ontladen, maar daarover verderop meer.

Pianospelen voor publiek is dus, als ik consequent doorredeneer, op een bepaalde manier belangrijker voor de Vrij dan voetballen. Niet omdat hij in wezen meer pianist dan voetballer is, althans dat neem ik nu maar even aan. Maar vermoedelijk wel omdat het hem bij een wezenlijker ervaring brengt. Dat is namelijk wat muziek doet: het brengt ons bij ons wezen, onze essentie. Ze brengt met haar trilling allerlei lagen in onszelf tot trilling en dan voelen we dus beweging, leven, energie, stroming. Mogelijk in de vorm van geroerdheid, of van vreugde, van verdriet of opwinding, het kan van alles zijn, maar het leeft! En we hebben het niet in de hand.

Een treurige misvatting
Die stroom, dat proces, daar gaat het om in muziek. Dat vergeten we overigens vaak. Dan denken we dat het erom gaat dat er iets moois wordt voortgebracht, iets creatiefs wellicht, of minstens iets wat aanvaardbaar is in de oren van anderen. Dat is de grote vergissing die we in onze cultuur aan het maken zijn: dat kunstbeoefening vooral hoort bij erkende getalenteerde grootheden en dat de muziek van de een beter is dan van de ander. Dat er prestaties geleverd moeten worden en dat die ook te meten zouden zijn. Dat er vaardigheden moeten worden aangeleerd en daarmee doelen moeten worden behaald. Onze hele maatschappij zit vol met dat soort denken, en de muziekwereld draagt daar ook de sporen van, onontkoombaar.

Maar dat is een treurige misvorming van wat muziek wil zijn. Muziek wil ons de kans geven om onszelf naar buiten te brengen, onze waarheid, onze schoonheid, onze goedheid, onze eigenheid. Ons eigen lied, ons hele lied, onvergelijkbaar met dat van alle anderen en tegelijk toch ook één daarmee. Muziek wil ons laten ervaren dat we verbonden zijn met elkaar en met alles om ons heen, omdat trilling geen onderscheid maakt, alles trilt met al het andere mee. In onze cultuur kan een kind zomaar de indruk krijgen dat muziek vooral iets is om naar te luisteren. Dat is toch te verdrietig voor woorden? Muziek is er op de eerste plaats om te doen, voor iedereen, en om in het zingen en spelen op te gaan, te voelen dat je leeft en iets te zeggen hebt, iets te geven hebt, groot of klein, maar altijd weer nieuw, nooit hetzelfde.

Maar alles verandert
Gelukkig is onze maatschappij geen eindstadium, maar een cultuur die aan het transformeren is. Alom is zichtbaar hoe de prestatie-gerichtheid in onze economie mensen en aarde uitput. En ik denk dat wij met onze muziek en ons musiceren iets wezenlijks kunnen bijdragen aan die broodnodige transformatie. Bijvoorbeeld het besef dat echte groei niet betekent: meer geld, maar meer bewustzijn. En het inzicht dat onze ervaringen in het proces veel belangrijker zijn dan de uitkomst ervan. Of eigenlijk: dat de uitkomst voor zichzelf zorgt als wij ons durven overgeven aan de stroom van het leven en van de muziek die door ons heen gaat. Dit leven gaat immers niet lineair van A naar B, het kronkelt, het stroomt en vindt z’n eigen weg.

Dat alles betekent natuurlijk ook: het loslaten van oude zekerheden, het durven toelaten van stagnatie, van twijfel, van verlies. De beloning daarvoor is: openheid, ruimte, werkelijke vrijheid, maar die beloning laat soms wel langer op zich wachten dan je zou willen. Dan kan de spanning behoorlijk oplopen. En ik zei al: die moet dan ook ontladen kunnen worden. Ook daarvoor hebben we onze stem gekregen, ons lichaam, en ons vermogen om te zingen. Dat begint dan misschien niet bij een mooi afgerond lied, het begint waarschijnlijk bij een diepe zucht, en nog een, en nog een. Met steeds iets meer geluid. Net zo lang tot het vanzelf (ja, echt waar!) zingen blijkt te worden. Zo leren we steeds opnieuw: het gaat niet om een prestatie leveren, het gaat om geven wat er in ons leeft. En dat blijven we doen, net zolang tot iedereen dat snapt en onze samenleving echt getransformeerd is. Ja, dat kan even duren, maar als je goed om je heen kijkt zie je dat dat proces gaande is en onomkeerbaar.

Sportjournalisten valt het op hoe vrij de Vrij momenteel aan het voetballen is. Misschien een tip voor de rest van de Oranje-selectie: ga musiceren, dan valt daarna alle druk enorm mee.

En jij? Kom maar meedoen, zing naar hartelust, dat is fijn voor jou en goed voor de wereld.

Hartelijke groet,

Jan Kortie

Dagworkshop stembevrijding
juli, Amsterdam
Met Anna Fernhout

De Stem van Verlangen
Vrijdag 2 juli

Naar Binnen en Naar Buiten
Maandag 12 juli

Als ik een tijdje gezeten heb en ik sta op dan voel ik wat stijfheid, soms zelfs veel. Dat had ik vroeger niet. Ik word kennelijk minder soepel – nou ja, m’n lichaam in ieder geval. Jammer wel, ik ben kennelijk geen 17 meer. Alhoewel… In m’n mind kan ik me nog steeds een jongen van 17 voelen. Alsof ik nooit ouder geworden ben. Beter gezegd: alsof er iets in mij niet ouder wordt. Ken je dat? Mij fascineert dat wel. Zo voel ik me tegelijkertijd ouder, minder soepel, en dus minder vrij in m’n bewegingen én in andere opzichten helemaal niet ouder, heel soepel en heel vrij, eigenlijk zelfs meer dan vroeger. Vrijheid heeft kennelijk allerlei lagen.

Stembevrijding, het woord zegt het al, gaat over vrijheid. En het gaat dus ook over soepelheid. Stembevrijders kunnen je bij een versoepeling brengen die geen enkel kabinet je kan geven. De vrijheid waar het hier over gaat speelt zich af op een niveau waar we niet meer afhankelijk zijn van de omstandigheden. Niet alleen mijn lichaam maar iedere vorm in de wereld heeft altijd de neiging om te verstarren. Je kunt het proces daarvan wat vertragen, maar meer ook niet. Echte vrijheid betekent alle vormen steeds weer los durven laten.

Vrijheid, ofwel: niet sturen
Musici hebben in het beste geval op een diepgaand niveau weet van vrijheid. Ik schrijf: in het beste geval, omdat ook musici natuurlijk kunnen verstarren, uit angst en moeilijk te verdragen onzekerheid. In het citaat boven deze column zegt Christianne Stotijn waar het om draait: meegaan met de stroom. Ze lichtte dat verder toe in een interview. “Ik moet vooral de muziek niet in de weg zitten met mijn ego. In het begin wilde ik mezelf bewijzen, beter zijn dan anderen, de mooiste recensies. (…) Door de geboorte van m’n zoon ben ik mezelf minder belangrijk gaan vinden. (…) Het houdt me nauwelijks meer bezig wat anderen ervan vinden. (…) Sindsdien beleef ik ook veel intenser plezier aan op het podium staan. Dat was vroeger vaak anders. Ik heb veel concerten gedaan vol angst, vol prestatiedrang. Wanneer ik opnames van mezelf terugzie, heb ik soms medelijden, omdat ik zie hoe ik aan het vechten was. (…) Als alles klopt en je in volledige vrijheid er kunt staan, voel ik niet alleen geen enkele spanning, maar zelfs niet meer mijn stem in mijn keel. Zingen wordt dan een klank die door je heen gaat - een vibratie van je wezen. (…) Zodra je dat wilt gaan sturen, gaat het weg.”

Stotijn heeft het over intens plezier. Ik lees die woorden en herken ze. Werkelijk genieten. Het deel van mij dat nog altijd 17 is kan dat heel goed, zelfs beter dan ik toen ik zelf 17 was. Genieten van van alles. Dat gaat altijd over: genieten van wat er wel is. Ik kan minder goed dan vroeger tegen koffie (en alcohol en zo nog het een en ander), maar ik geniet enorm van het ene kopje dat ik mezelf dagelijks nog wel permitteer. Dat ik kan genieten is een zegen, het is niet mijn verdienste, ik heb dat van vroeger uit meegekregen, denk ik. Voor sommige mensen is dat veel moeilijker. Maar het is te oefenen. In de natuur bijvoorbeeld – al die bloesems die nu overal zichtbaar zijn willen ons daar bij helpen. Muziek en zeker zingen doen dat ook. En trouwens: zingen is ook natuur!

Thuiskomen
Stembevrijding is steeds ook gericht op schoonheid (nog zoiets waar veel valt te genieten). Ik heb het dan niet over je best doen om mooi te zingen. Echte schoonheid gaat niet over je best doen, schoonheid zit in iedere mens, ook muzikale schoonheid zit in iedere mens. Je komt daar als je je opent voor de innerlijke stroom van muziek. Dat kan overigens een hele kluif zijn, maar laat je daardoor niet ontmoedigen, de beloning is groot. Schoonheid is van wezenlijk belang in deze wereld, er is immers zoveel lelijkheid. Schoonheid doet ons thuiskomen in onszelf, las ik ooit, mooier kan ik het niet zeggen. Het helpt dus echt als we ons omringen met wat we mooi vinden. En het helpt ook als we onze eigen schoonheid naar buiten laten komen, bijvoorbeeld als een stroom van muziek.

Ik heb wel genoten van de lockdown, heerlijk al die ruimte die me ineens werd opgedrongen. Ja, ik ben daarin een bevoorrecht mens, dat besef ik terdege, maar ik tracht me er niet bezwaard over te voelen, want voor mij is het een zegen. Maar op de momenten dat ik wél werk geniet ik daar ook enorm van. Ik werk nu bijna veertig jaar als stembevrijder (al noem ik het pas een jaar een vijftien zo, wat een zegen dat ik dit mag doen. Steeds weer het wonder van de schoonheid zich zien ontvouwen, in een eindeloze diversiteit.

Een opleider van 17
Zou dat ook iets voor jou zijn, stembevrijder worden? Na de zomer begint de 17^e lichting stembevrijders met onze opleiding Ode an die Freude (dan word ik als opleider dus 17, realiseer ik me nu…), donderdag a.s., 29 april houden we daarvoor een oriëntatieavond. Deze wereld heeft grote behoefte aan schoonheid, aan soepelheid, aan genieten. Jouw bijdrage daaraan zou groot kunnen zijn.

Zo, nu weer even bewegen, al dat stilzitten ook altijd….

Hartelijke groet,
Jan Kortie

PS
We krijgen prachtige reacties op ons onlangs gelanceerde online thuispakket stembevrijding. Ook weer zoiets waar we met heel veel plezier aan gewerkt hebben, maar dat zonder lockdown nooit ontstaan zou zijn. Met de stroom meegaan, het is echt aanbevelenswaardig….

Onverwachts kwam het niet, maar het bericht dat cabaretier Jeroen van Merwijk is overleden trof me toch. Ik houd erg van het soort humor waar hij zo bedreven in was, z’n liedjes, z’n teksten. Jaren geleden bezocht ik met m’n zoon een voorstelling van hem en wij moesten zo vaak zo hard lachen dat onze voorburen op een bepaald moment verstoord omkeken. En dat tijdens een cabaretvoorstelling. Dus ik mag mezelf wel een fan noemen.

Van Merwijk was ook een scherp observator. Van allerlei maatschappelijke fenomenen, maar ook van zichzelf. In zijn onlangs verschenen boekje over z’n ziekteproces zijn die observaties vaak verrassend. Hij kijkt daarin nog steeds scherp, maar de toon is milder dan ooit. Hij is ziek, maar ook gelukkig. En hij snapt ook waarom: omdat hij de ziekte kan zien als z’n vriend. ‘Omarmen’ noemt hij het zelf. Dat betekent niet dat hij er alleen maar blij mee was: ‘Door de ziekte is mijn hele leventje, zoals dat jaar in, jaar uit voortkabbelde, op zijn grondvesten komen te schudden. Dat vindt niemand leuk, ik dus ook niet. En ik had de kanker ook liever niet gehad dan wel.’

Je vriend omarmen
Dat omarmen is een kanjer van een levensles. Wil je gelukkig zijn? Beschouw dan datgene wat je in je leven overkomt als vriend. Een vriend met streken, dat wel. Maar toch: een vriend. Je hoeft het er niet makkelijk mee te hebben, integendeel, het kan pijnlijk zijn, angstig, ontmoedigend. Je hoeft dat ook niet te bagatelliseren, of te verbloemen, je hoeft jezelf niet vrolijk voor te doen als je je somber voelt, of boos. Maar laat af en toe de gedachte toe dat het allemaal als vriend komt, die het beste met je voorheeft. Staak je verzet. Tegen wat van buiten komt, maar ook tegen dat wat in je leeft en wat je liever niet zou voelen. En als je toch verzet voelt, misschien wel tegen wat je nu leest, omarm dan dat verzet! Ja, dat is paradoxaal. Ook dat verzet, die boosheid wellicht, is je vriend. Je kunt het niet helpen dat je boosheid voelt, verdriet, of wat dan ook. Je kunt niet helpen dat je verlangen voelt, of gemis, of hoop, of wanhoop. Ze zijn er, die gevoelens, ze komen en gaan. Als vriend.

Dat omarmen van alles, dat is ook nog eens gezond. Onderzoek toont keer op keer aan: mensen die hun gevoelens niet kennen of zelfs ontkennen, hebben een grotere kans om ziek te worden. En het gaat niet alleen over het kénnen van je gevoelens, al is dat wel belangrijk. Maar minstens zo belangrijk is: ze te uiten. Je gevoelens omarmen is nodig voor een optimaal werkend immuunsysteem, dat is bewezen. Best relevante kennis in onze actualiteit, nietwaar? Iedere keer als ik daar weer iets over lees (en ik heb meer tijd dan ooit om te lezen….) springt mijn stembevrijders-hartje op. Het juicht. Ja! Zo is het! En dat is precies wat wij doen! Wij helpen mensen om naar buiten te komen, met van alles en nog wat. En we worden geholpen door de grootste vriend die er bestaat: muziek! We maken geluiden, we zingen, we spelen, we uiten ons, we bevrijden onze stem en dus onszelf. Met vallen en opstaan, natuurlijk. Soms van een leien dakje, dan weer een obstakel. Maar dat geeft niet. Allemaal vrienden.

Zingen, typisch menselijk en zo gezond
Welbeschouwd is het best verbazingwekkend dat de overheid niet veel meer aandacht geeft aan en geld uittrekt voor kunst, muziek, schoonheid, expressie. Voor dat wat zo typisch menselijk is en zo heilzaam. Ik hoop echt dat dat gaat veranderen. Maar we zijn daar niet van afhankelijk, we kunnen ons eigen verlangen volgen. En zo komen er bijvoorbeeld steeds meer stembevrijders, er zijn steeds meer activiteiten, op steeds meer plaatsen. Er zijn nieuwe en inventieve online-activiteiten, want ook corona hoeft ons niet te stoppen. We krijgen aandacht in de media (ja, ik was op tv, en dat leverde heel veel mooie reacties op). En: er verschijnt binnenkort een splinternieuw boek over stembevrijding, van mijn collega Marjo Brenters, die deel uitmaakte van de eerste lichting stembevrijders en een jaar of vijftien geleden onze opleiding voltooide. Een boek waarin ze haar eigen ervaringen beschrijft, maar ook een aantal deelnemers interviewt, zodat de thema’s die ze aansnijdt echt gaan leven. Over twee weken is de boekpresentatie, online, en jij kunt daar bij zijn.

Zingen is …
Zingen is gezond. Misschien hoorde je wel iets over een initiatief in Londen waar zangdocenten met mensen zingen die last blijven houden van allerlei klachten na Covid te hebben gehad, en hoe goed dat werkt.
Zingen is gezond. Het kan ons autonome zenuwstelsel weer in balans brengen als het door stress belast is geraakt.
Zingen is gezond. Het brengt je hart in een gezonder ritme, je krijgt daardoor een betere doorbloeding waardoor ook hersendelen beter functioneren. Je kunt dan helderder denken, intuïtiever werken en je verbeelding wordt groter.

Zal ik het nog een keer zeggen? Nou vooruit dan. Zingen is gezond! En jij kunt het. Als geen ander, eigenlijk.

Hieronder weer nieuwe informatie over ons aanbod. Je bent van harte welkom.

Jan Kortie